Teopolitik Bir Silah Olarak Meteoroloji: Yağmur Duasından Kar Bedduasına

Siyaset bilimi, genellikle insan yapımı kurumlar, yasalar ve güç ilişkileriyle ilgilenir. Ancak Ortadoğu tipi "Teopolitik" zihniyetlerde, siyasetin sınırları stratosfere kadar uzanır. Bu zihniyet dünyasında meteoroloji, bir bilim dalı değil; iktidarın meşruiyetini sağlayan veya muhalefeti cezalandıran metafizik bir sopadır.

Geçtiğimiz günlerde şahit olduğumuz, eski bir belediye başkanının canlı yayında "İnşallah yarın iyi bir kar yağar da her yer tıkanır" minvalindeki sözleri, basit bir siyasi rekabetin değil; doğayı ve inancı kendi siyasi bekası için araçsallılaştıran (enstrümantalize eden) hastalıklı bir paradigmanın dışavurumudur. Bu yazı, yönetimdeykent kuraklığa karşı "yağmur duasına" çıkan iradenin, muhalefetteyken nasıl "kar bedduasına" sığındığını; yani "inancın" nasıl "stratejik bir silaha" dönüştürüldüğünü irdeleyecektir.

Almancada "başkalarının talihsizliğinden haz duyma" anlamına gelen Schadenfreude kavramı, belki de bu durumu en iyi özetleyen terimdir. Ancak burada bireysel bir hazdan öte, "Kamusal Schadenfreude" söz konusudur.

Bir yönetici (veya eski yönetici), doğası gereği şehrin ve o şehirde yaşayan "demos"un (halkın) iyiliğini istemekle yükümlüdür. Etiğin temeli budur. Ancak videodaki temenni, yolların kapanmasını, ambulansların hastaneye yetişememesini, insanların işlerine gidememesini, kısacası şehrin felç olmasını arzulamaktadır. Neden? Sadece ve sadece rakip siyasi aktörün "başarısız" görünmesi için.

Bu, Makyevelist düşüncenin en çiğ halidir: "Amaca giden her yol mübahtır." Eğer amaç siyasi rakibi yıpratmaksa, halkın donması veya mağdur olması teferruattır. Bu zihniyet, şehri bir "yaşam alanı" olarak değil, sadece üzerinde iktidar kurulacak bir "mülk" olarak görür. Mülkün tapusu başkasına geçtiğinde, o mülkün yanıp kül olmasında (veya kara gömülmesinde) bir beis görmez. Bu tavır, halk sevgisinin değil, narsisistik bir iktidar hırsının kanıtıdır.

Buradaki en büyük paradoks, doğa olaylarına yüklenen anlamın, koltuğun sahibine göre değişmesidir.

Kendi Döneminde: Kuraklık bir "imtihan"dır, çözümü metafiziktir (dua ritüelleri), halktan sabır istenir. Doğa, "kader" planının bir parçasıdır.


Rakip Döneminde: Kar yağışı veya afet bir "fırsat"tır. Doğanın yıkıcı gücü, rakibi cezalandırmak için çağrılan bir müttefiktir.

Bu yaklaşım, Tanrı tasavvurunu da politize eder. Yaratıcıyı, evrenin tarafsız hakimi olarak değil; sanki bir siyasi partinin koalisyon ortağıymış gibi, rakipleri meteorolojik olaylarla terbiye etmesi beklenen bir figür olarak konumlandırır. "İnşallah kar yağar" cümlesindeki "İnşallah", samimi bir dua değil; ilahi gücü kendi siyasi ajandasına alet etme girişimidir. Bu, teolojinin siyasete kurban edilmesidir.

Videonun ikinci katmanında ise epistemolojik (bilgiye dair) bir çatışma izliyoruz. Sunucunun (Hande Fırat) elindeki tablette gösterdiği "Canlı Kar Takip Sistemi", modernitenin şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkesini temsil eder. GPS verisi, yoruma kapalıdır; araç ya oradadır ya değildir. Bu "logos"tur (akıl/veri).

Eski başkanın bu veriye verdiği tepki ise "pathos"tur (duygu/öfke). "Belediyeye kıyak geçiyorsun" çıkışı, gerçeğin kendisine duyulan tahammülsüzlüktür. Geleneksel/Popülist siyaset, "algı" ile yönetir; "gerçek" ile değil. Eğer GPS verisi (gerçek), oluşturulmak istenen "her yer tıkalı" algısını çürütüyorsa, o zaman veri düşman ilan edilir.

Burada, "Post-Truth" (Hakikat Ötesi) çağının tipik bir örneğini görüyoruz: Somut kanıt (ekrandaki harita) önemsizleştirilmeye çalışılırken, öznel temenni (tıkanıklık iddiası) mutlak doğru gibi sunulmaya çalışılıyor. Teknoloji (tablet/uygulama), eski tip demagojinin "dokunulmazlığını" elinden almıştır. O öfke, elindeki "yalan söyleme özgürlüğü" alınan bir çocuğun öfkesidir.

Bu video, aslında bir devrin kapanış sekansıdır. Şehri dualarla veya beddualarla yönetmeye çalışan, veriyi reddedip algıya sığınan, halkın mağduriyetinden siyasi rant devşiren o "eski hal"in son çırpınışlarıdır.

Modern kent yönetimi; meteorolojiyi bir silah olarak değil, bir veri seti olarak görür. Kar yağışı "inşallah" ile beklenecek bir siyasi piyango değil; tonlarca tuz, solüsyon ve iş gücü ile yönetilecek lojistik bir operasyondur.

Direksiyondaki anakronizm nasıl şeridi seccade sanıyorsa; siyaset kürsüsündeki anakronizm de kar yağışını sandıktan çıkacak bir oy pusulası sanmaktadır. Oysa kar erir, geriye sadece o utanç verici temenni kalır: "Halk perişan olsun, yeter ki ben haklı çıkayım." Tarih, bu cümleyi kuranları asla affetmemiştir.

Mihraptan Sandığa: Kutsalın Araçsallaşması ve Sessiz Kopuş

Türkiye’nin son çeyrek asrında, meydanların gürültüsü ve siyasi polemiklerin tozu dumanı arasında, aslında çok daha derin, sessiz ve geri dönüşü zor bir sosyolojik kırılma yaşanıyor. Avrupa, sekülerleşme sürecini sanayi devrimi, bilimsel aydınlanma ve kilise dogmalarına karşı entelektüel bir başkaldırı ile tecrübe etmişti. Bizim coğrafyamızda ise ibre bambaşka bir yönü gösteriyor. Bugün Anadolu’da ve metropollerde yaşanan inanç krizi, kütüphanelerde okunan felsefi metinlerden değil, bizzat hayatın, sokağın ve en önemlisi iktidar pratiğinin tam kalbinden neşet ediyor. Geleneksel dindarlığın "güven, tevazu ve adalet" ile örülü manevi kalesi, paradoksal bir şekilde, o kaleyi koruma iddiasıyla yola çıkan siyasal bir dilin elinde aşınıyor.

Max Weber’in modernite için kullandığı "dünyanın büyüsünün bozulması" tabiri, bugün Türkiye’de teo-politik bir gerçekliğe dönüşmüş durumda. Siyasal İslam, uzun yıllar boyunca muhalefetteyken biriktirdiği ahlaki üstünlük iddiasını ve "mağduriyet" sermayesini, iktidar olmanın getirdiği dünyevi güçle temas ettiği anda hızla tüketmeye başladı. Kutsal olan; ayetler, hadisler ve asırlık dini semboller, günlük siyasetin, ihale pazarlıklarının, kadrolaşmaların ve parti propagandalarının mezesi haline getirildiğinde, o semboller halkın gözündeki dokunulmazlığını ve aşkınlığını yitirdi. Din, metafizik bir sığınak olmaktan çıkıp, dünyevi bir "kalkan" veya bir "kariyer basamağı" olarak görüldüğünde, toplumun vicdanında onulmaz bir yara açıldı.

Tarihsel sosyoloji perspektifinden baktığımızda bu durum aslında tanıdıktır; Emeviler döneminde dinin bir "devlet ideolojisine" dönüşmesiyle yaşanan kırılmanın modern bir tezahürüdür bu. Siyasal iktidar kendisini dinin yegâne temsilcisi, kendi bekasını da dinin bekası olarak sunduğunda, ortaya çıkan fatura doğrudan inancın kendisine kesiliyor. Bugün genç kuşakların veya sorgulayan zihinlerin yaşadığı uzaklaşma, Tanrı fikrinden ziyade, Tanrı adına konuştuğunu iddia edenlerin pratiklerine bir tepkidir. İnsanlar, yolsuzluğun, adaletsizliğin veya lüksün "dini" bir söylemle meşrulaştırıldığına şahit oldukça, o söylemi reddetmenin tek yolunu, o söylemin dayandığı kurumsal yapıyı reddetmekte buluyorlar. Bu, felsefi bir ateizmden çok, ahlaki bir duruştur; kirlendiğine inandıkları bir su kaynağından içmeyi reddetmektir.

İşte bu noktada sarkaç prensibi devreye giriyor. Bir toplumda din, siyasal bir sopa olarak ne kadar yukarıdan aşağıya ve baskın bir şekilde dayatılırsa, sarkaç serbest kaldığında o kadar sert bir şekilde aksi yöne savruluyor. Ancak Türkiye’deki bu savrulma, Batılı anlamda bir ateizmden ziyade, kendine has, hibrit bir inançsızlık veya "kurumsuz inanç" alanı yaratıyor. Camiye gitmeyen, ritüelleri terk eden, din adamlarına güvenmeyen ama "Yaratıcı" fikriyle bağını koparmayan milyonlarca insan, aslında farkında olmadan yeni bir sosyolojik kategori oluşturuyor. Bu kitle, siyasal İslam’ın iktidar pratiğiyle yaşadığı hayal kırıklığını, bireysel ve steril bir Tanrı inancına sığınarak tamir etmeye çalışıyor.

Bu sessiz yığınlar, anketlerde bazen "kararsız", bazen "seküler", bazen de sadece "küskün" olarak görünüyor. Ancak yüzeyin altına inildiğinde, bu durumun geçici bir siyasi tepki değil, kalıcı bir zihniyet dönüşümü olduğu anlaşılıyor. Toplum, dini terminolojinin siyaseten bu kadar yorulduğu bir ortamda, inancını korumak için dini kurumlardan uzaklaşmayı seçiyor. Bu paradoksal durum, önümüzdeki yıllarda üzerine en çok konuşulacak, fakat henüz tam olarak adı konulmamış devasa bir kitleyi işaret ediyor. Halen üzerinde çalıştığım ve yakında okurla buluşacak olan kitabımda, bu sosyolojik fenomeni, tarihsel kökleri ve bugünkü tezahürleriyle derinlemesine inceliyor; bu büyük kitlenin aslında kim olduğunu şu isimle tanımlıyorum: "Deist Olduğunu Bilmeyen Müslümanlar".